Otoklav Nedir?

Otoklav, yüksek basınca dayanıklı çift çeperli ve metalden yapılı bir sterilizatör/ cihazdır. Değişik şekillerde (kare, dikdörtgen) olabilen otoklavlarda, kazanın içine su koymayı sağlayan bir musluk, hava ve buhar çıkmasını sağlayan bir musluk, manometre ve emniyet supabı vardır. Ayrıca buharın dışarı çıkmasını sağlayan bir musluğu da bulunur. Otoklavlar elektrik enerjisi ile çalışır. Buhar kazan içinde üretilir. Hava açık vanadan, kazan doymuş buhar ile doluncaya kadar geçer. Otoklavlar içine konulabilen malzeme büyüklüğüne göre küçük veya büyük olarak tanımlanır.

Küçük otoklavlar; 30x30x60 cm ebatlarında bir kutunun sığamayacağı ve 60 litrenin altında olan otoklavlardır. Bu sterilizatörlerde üç farklı döngü yapılabilir:

o
N tipi (Non-wrapped) sterilizasyon döngüsü: Yer çekimi prensibiyle çalışır. Sadece paketsiz ve lümensiz malzemelerin sterilizasyonunda kullanılabilir. Rutin sterilizasyon programı olarak tercih edilmez.
o
S tipi (Specified) sterilizasyon döngüsü: Ön vakumla çalışır. Genellikle diş hekimliğinde kullanılan sterilizatörler bu tiptedir.
o
B tipi (Big) sterilizasyon döngüsü: Fraksiyone ön vakumla çalışır. Paketli ya da paketsiz, lümenli ya da lümensiz her türlü tıbbi cihazın sterilizasyonunda kullanılabilir.

Büyük otoklavlar; en az 30x30x60 cm büyüklüğündeki bir kutunun girebileceği kazana sahip otoklavlardır. Çalışma prensibine göre de gravite, vakumlu, ön vakumlu ya da fraksiyone ön vakumlu buhar otoklavları olarak tanımlanır.


Gravite (Yerçekimi) Otoklavlar
Buhar, sterilizatör içine giren hava ile yer değiştirir. Bu sterilizatör daha çok sıvıların sterilizasyonunda kullanılır. Mikrobiyoloji laboratuvarlarında, araç gereçlerin ve besiyeri sterilizasyonunda kullanılan otoklavlar bu tiptedir. Gravite sterilizatörlerde sıvı sterilizasyonu için:
 1. Sıcaklığa dayanıklı borosilikat cam şişeler tercih edilmelidir.
 2. Şişeler havalandırılabilir kapaklı olmalı ya da kapaklar çok sıkı kapatılmamalıdır.
 3. Sadece likit programı kullanılmalıdır.
 4. Steril edilecek sıvı ile otoklavın iç sıcaklığı arasındaki dengelenme zamanı toplam sıvı miktarı ile doğru orantılıdır.
 5. Sterilizasyon zamanı sıcaklık dengelendikten sonra başlamalıdır. Bunun için döngüdeki en büyük sıvı kabı içine bir sıcaklık sensörü yerleştirilmeli ve bu kaptaki sıcaklık 121 OC’ ye ulaştıktan sonra sterilizasyon süresi başlatılmalıdır. Sıcaklık sensörü içermeyen otoklavlarda tablodaki sıvı miktarı ve sürelere dikkat edilmelidir.
 6. Sterilizasyon sonrası soğutma işlemi için hava ya da su kullanan sistemler vardır.Soğutma işlemi çok yavaş yapılmalıdır. Soğutma sistemi olmayan otoklavlarda kapak açılmadan önce sıvıların kendi kendine soğuması beklenmelidir. Aksi takdirde şişeler patlayabilir veya kırılabilir.

Ön Vakumlu Otoklavlar
Ön ısıtmadan sonra vakum yolu ile sterilizatör içerisindeki hava boşaltılır ve sonra buhar seri dalgalar halinde sterilizatörü doldurur. Otoklavın yüklenmesi aşağıda belirtilen prensiplere göre yapılır.
*Büyük paketler alttaki rafa, küçük paketler üst rafa yerleştirilir.
*Konteynerler aynı tarafa üst üste yüklenebilir.
*Dokunmamış kumaşla paketlenmiş malzemeler aynı tarafa üst üste yüklenebilir.
*Yükleme için paketler arasında buharın dolaşmasını sağlayacak raflar kullanılmalıdır.
*Islak pakete neden olacağından, asla konteyner üzerinde dokunmamış kumaşla paketli setler veya dokunmamış kumaşla paketli set üzerinde konteyner olacak şekilde yükleme yapılmamalıdır
*Bohçalar dikey/eğik pozisyonda olmalı, alet tepsileri alt rafa yatay yüklenmelidir.
*Paketlerin kendi aralarında boşluk olmalı ve sterilizatörün duvarıyla arasında 5-10 cm’lik boşluk olmalıdır.
*Sterilizasyon poşetleriyle paketlenmiş malzemelerde sterilizasyon sırasında paketin iki katına yakın genişleyeceği hesaba katılarak yükleme yapılmalı, bu paketler asla sıkıştırılmamalıdır.
*Kazan hacminin en fazla %70’i doldurulmalıdır.
*Hasta örtü setleri ve içi çukur olan taslar yan yana hafif aşağı bakacak şekilde yerleştirilmelidir.
Basınçlı doymuş su buharı ile sterilizasyonda ısı-zaman ilişkisi şöyledir:

* 134°C’de 5 dk. (ön vakumlu otoklavlarda)
* 121°C’de 15 dk. (ön vakumlu otoklavlarda)
* 121°C’de 30 dk. (vakumsuz otoklavlarda)
* 126°C’de 20 dk. (vakumsuz otoklavlarda)
* 134°C’de 15 dk. (vakumsuz otoklavlarda)


Otoklavın Çalıştırılması
 Paketlenmiş araç gereçlerin uygun şekilde otaklav yüklemesi yapılarak sterilizasyonu gerçekleştirilir. Bu işlem aşağıda belirtildiği şekilde yapılır:
* Otoklav cihazının çizelge kaydedici, basınç, nem kontrolü vb göstergelerinin fiziki kontrolü yapılır.
* Gerekli kontrol testleri tekniğine uygun olarak cihaz haznesine yerleştirilir.
* Cihaz kapağı kapatılır.
* Cihaz işlem programı girişi yapılır.
* Cihazın çalışması takip edilir.
*İşlem sonuna otoklav steril alana açılır kapağından yük boşaltması yapılır.
 
Kaynakça: 
T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Sterilizasyon Ankara, 2016
www.megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller/Sterilizasyon.pdf